"तुम्ही शुरवीरांची संतान आहात ही गोष्ट काल्पनिक नव्हे.

भिमाकोरेगाव ला जाऊन बघा, तुमच्या पूर्वजांची नावे तेथील विजय स्तंभावर कोरलेली आहेत.

तो पुरावा आहे की तुम्ही भेड बकरींची संतान नसून सिंहाचे छावे आहात."

बोधिसत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर 25 डिसेंबर 1927 महाड

Battle of Bhima-Koregaon (1 January 1818)

Shaurya and Swabhiman: A Struggle Against Injustice

The Battle of Bhima-Koregaon, fought on 1 January 1818, occupies a unique place in Indian history. It is commonly remembered as a day of Shaurya (valour). However, limiting its meaning to military bravery alone is incomplete. This battle also represents Swabhiman (self-respect and dignity)—a conscious resistance against the deeply entrenched Manuvadi ideology and the systemic injustices imposed on oppressed communities, particularly during the Peshwa rule.

Therefore, while 1 January is rightly observed as Shaurya Divas, it is equally important to recognize and commemorate it as Swabhiman Divas—a day symbolising the assertion of human dignity, equality, and moral courage against social oppression.

Historical Background

The battle was fought during the Third Anglo-Maratha War between the forces of the British East India Company and the army of Peshwa Baji Rao II. Near the village of Koregaon, on the banks of the Bhima River (present-day Pune district, Maharashtra), a comparatively small Company detachment encountered a much larger Peshwa force.

A significant number of soldiers in the Company’s ranks were from the Mahar community, which had historically suffered severe discrimination, humiliation, and exclusion under the Peshwa administration. Social inequality had reached its extreme during this period. Untouchability was rigidly enforced, many communities were treated as sub-human, denied basic rights, and subjected to routine violence and degradation.

Against this backdrop, the battle was not merely a military engagement. For the Mahar soldiers, it became a struggle for dignity, justice, and human rights. By standing firm and repelling the Peshwa forces, they symbolically challenged a regime that represented religious orthodoxy, caste hierarchy, and social tyranny.

Mahar Soldiers and the Victory Pillar

In recognition of the extraordinary bravery displayed by these soldiers, the British erected the Victory Pillar (Jay Stambh) at Bhima-Koregaon in 1851. The pillar bears the names of soldiers who were killed or wounded in the battle, including those of Mahar soldiers—etched permanently in stone as historical evidence of their role and sacrifice.

This monument stands today not merely as a colonial war memorial, but as a testimony of resistance by the oppressed against injustice.

Dr. B. R. Ambedkar and Bhima-Koregaon

Dr. B. R. Ambedkar visited Bhima-Koregaon on 1 January 1927 to pay homage to these brave soldiers. Through his visit and writings, he re-established the historical and moral significance of the battle for the oppressed communities of India.

Dr. Ambedkar emphasised that this was a battle fought for self-respect, equality, and humanity, and not merely under colonial command. He reminded people that history itself bears witness to the courage of their ancestors:

“The fact that you are descendants of brave warriors is not imaginary. Go to Bhima-Koregaon and see for yourself—the names of your ancestors are inscribed on the Victory Pillar. That is proof that you are not the progeny of sheep and goats, but of lions.”
— Dr. B. R. Ambedkar

भीमा-कोरेगावची लढाई (१ जानेवारी १८१८)

शौर्य आणि स्वाभिमान : अन्यायाविरुद्धचा ऐतिहासिक संघर्ष

भीमा-कोरेगावची लढाई, जी १ जानेवारी १८१८ रोजी लढली गेली, भारतीय इतिहासात एक अत्यंत वेगळे आणि महत्त्वाचे स्थान राखते. ही लढाई सामान्यतः शौर्य दिन म्हणून ओळखली जाते. मात्र तिचा अर्थ केवळ सैनिकी पराक्रमापुरता मर्यादित ठेवणे अपूर्ण ठरेल. ही लढाई म्हणजे स्वाभिमानाची, मानवी प्रतिष्ठेची आणि समतेची लढाई होती—मनुवादी विचारसरणीविरुद्ध आणि तिच्यामुळे झालेल्या अन्यायाविरुद्ध उभा राहिलेला संघर्ष.

म्हणूनच १ जानेवारी हा दिवस फक्त शौर्य दिन नसून तो स्वाभिमान दिन म्हणूनही ओळखला जाणे अत्यावश्यक आहे. हा दिवस मानवी मूल्ये, आत्मसन्मान आणि सामाजिक न्याय यांचे प्रतीक आहे.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

ही लढाई तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धाच्या काळात, ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी आणि पेशवा बाजीराव दुसरा यांच्या सैन्यांमध्ये झाली. भीमा नदीच्या काठी असलेल्या कोरेगाव गावाजवळ (आजचा पुणे जिल्हा) तुलनेने लहान असलेल्या कंपनीच्या सैन्याचा सामना पेशव्यांच्या मोठ्या फौजेशी झाला.

या कंपनी सैन्यातील मोठा भाग महार समाजातील सैनिकांचा होता. पेशवाई काळात या समाजावर प्रचंड अन्याय, अपमान, अस्पृश्यता आणि अमानवी वागणूक लादली जात होती. सामाजिक विषमता टोकाला पोहोचली होती. काही तथाकथित उच्च जातींनी अनेक जाती-जमातींना गुलामासारखे वागवले होते. सार्वजनिक जीवनात माणूस म्हणून जगण्याचे मूलभूत अधिकार नाकारले जात होते.

या पार्श्वभूमीवर ही लढाई केवळ सैनिकी नव्हती, तर मानवतेच्या हक्कांसाठी, स्वाभिमानासाठी आणि न्यायासाठी दिलेला संघर्ष होती. महार सैनिकांनी उभे राहून पेशवाई सत्तेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या धर्मांधतेला, जातीय अहंकाराला आणि सामाजिक अत्याचाराला आव्हान दिले.

महार सैनिक आणि विजय स्तंभ

या लढाईत दाखवलेल्या अलौकिक शौर्याच्या सन्मानार्थ ब्रिटिशांनी १८५१ साली भीमा-कोरेगाव येथे विजय स्तंभ (जय स्तंभ) उभारला. या स्तंभावर या लढाईत शहीद किंवा जखमी झालेल्या सैनिकांची नावे कोरलेली आहेत, त्यात महार सैनिकांचाही समावेश आहे.

हा विजय स्तंभ केवळ एक युद्धस्मारक नाही, तर तो अन्यायाविरुद्ध उभ्या राहिलेल्या वंचितांच्या संघर्षाचा जिवंत पुरावा आहे.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि भीमा-कोरेगाव

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी १ जानेवारी १९२७ रोजी भीमा-कोरेगाव येथे येऊन या शूरवीरांना मानवंदना दिली. त्यांच्या या भेटीमुळे आणि विचारांमुळे या लढाईचे सामाजिक आणि नैतिक महत्त्व पुन्हा अधोरेखित झाले.

बाबासाहेबांनी ही लढाई स्वाभिमान, समता आणि मानवतेसाठी दिलेली असल्याचे स्पष्ट केले. त्यांनी लोकांना इतिहासातील ठोस पुरावा दाखवत सांगितले:

“तुम्ही शूरवीरांची संतान आहात ही गोष्ट काल्पनिक नव्हे. भीमा-कोरेगावला जाऊन पाहा—तुमच्या पूर्वजांची नावे तेथील विजयस्तंभावर कोरलेली आहेत. तो पुरावा आहे की, तुम्ही भेड-बकरीची संतान नसून सिंहाचे चावे आहात.”
— डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

Meaning and Contemporary Relevance

Bhima-Koregaon represents justice delivered to a tyrannical social order. It stands as a reminder that:

• Oppression is not permanent.

• Social hierarchies based on birth can be challenged.

• Courage guided by self-respect can alter the course of history.

For millions today, especially within Ambedkarite and Buddhist communities, 1 January is a day of remembrance, inspiration, and collective assertion of constitutional values—Liberty, Equality, and Fraternity.

How to Celebrate Bhima-Koregaon (Guidelines for Observance)

Bhima-Koregaon is a living inspiration of victory over injustice. Its commemoration should reflect discipline, dignity, and social consciousness.

Suggested Practices

• Children, youth, and young women should prepare through parade practice and visit Bhima-Koregaon in organised groups to offer respectful salutations.

• Women may welcome each contingent in traditional attire of the period, performing ceremonial ovalan (aarti).

• Artists and cultural groups should perform using instruments such as bugle, tutari, dhol, and tasha, creating an atmosphere of dignity and inspiration.

• Each group should carry the following flags:

  • The Buddhist Panchsheel Flag

  • The Indian National Flag

  • The Bhagwa flag symbolising Maharashtra’s cultural pride

  • The Blue Flag associated with Babasaheb Ambedkar

Local Observance

• Those unable to travel to Bhima-Koregaon should erect a symbolic Vijay / Ashoka Pillar in their village or settlement and conduct the full programme with discipline and respect.

Narrative Emphasis

• While exchanging Vijay Diwas greetings, narrate the story as one of ending atrocities through courage.

• Minimise or avoid caste references; instead, emphasise the defeat of untouchability, casteism, and injustice.

Cultural and Educational Activities

• Organise cultural troupes (kalapathaks) featuring artists from different regions of Maharashtra.

• Select songs and performances that inspire resistance to injustice and promote social awakening.

• Such programmes should aim at education through culture, strengthening social responsibility while providing livelihoods to local artists.

Felicitation

• Publicly honour individuals from the local area who have demonstrated courage or social contribution rooted in freedom, equality, and fraternity.

• Felicitations should preferably include books, encouraging knowledge and reflection.

• Special recognition should be given to women who have challenged regressive Manuvadi traditions or initiated value-based social practices.

अर्थ आणि आजचे महत्त्व

भीमा-कोरेगाव ही जुलमी सामाजिक व्यवस्थेला दिलेली ऐतिहासिक चपराक आहे. ही लढाई आपल्याला सतत आठवण करून देते की:

• अन्याय कायमस्वरूपी नसतो.

• जन्मावर आधारित विषमता मोडून काढता येते.

• स्वाभिमानातून जन्मलेले शौर्य इतिहास बदलू शकते.

आजही लाखो लोकांसाठी, विशेषतः आंबेडकरी आणि बौद्ध समाजासाठी, १ जानेवारी हा दिवस स्मरणाचा, प्रेरणेचा आणि स्वातंत्र्य, समता व बंधुता या मूल्यांचा पुनरुच्चार करणारा दिवस आहे.

भीमा-कोरेगाव कसे साजरे करावे (मार्गदर्शक तत्त्वे)

भीमा-कोरेगाव हे अन्यायाविरुद्ध विजय मिळवणारे प्रेरणास्थान आहे. याचे स्मरण शिस्तबद्ध, सुसंस्कृत आणि सामाजिक जाणीव ठेवून झाले पाहिजे.

सुचवलेले उपक्रम

• लहान मुले, तरुण आणि तरुणींनी परेडची तयारी करून तुकडीसह भीमा-कोरेगाव येथे येऊन मानवंदना द्यावी.

• स्त्रियांनी त्या काळाचा पोशाख परिधान करून प्रत्येक तुकडीचे स्वागत व ओवाळणी करावी.

• कलाकार मंडळींनी बिगूल, तुतारी, ढोल, ताशा यांचे वादन करावे.

• प्रत्येक तुकडीने खालील ध्वजांचा समावेश करावा:

  • बुद्धाचा पंचशील ध्वज

  • भारतीय राष्ट्रीय ध्वज

  • महाराष्ट्राचे भूषण भगवा ध्वज

  • बाबासाहेबांनी दिलेला निळा ध्वज

स्थानिक पातळीवर

• ज्यांना भीमा-कोरेगाव येथे येणे शक्य नसेल त्यांनी आपल्या गावात किंवा वस्तीमध्ये प्रतिकात्मक विजय / अशोक स्तंभ उभारून वरीलप्रमाणे कार्यक्रम शिस्तीत पार पाडावा.

कथनाची दिशा

• विजय दिनाच्या शुभेच्छा देताना अत्याचाराला शौर्याने संपवण्याची कथा सांगावी.

• जातीचा उल्लेख कमी किंवा टाळावा; त्याऐवजी अस्पृश्यता व जातिवादाला दिलेले प्रत्युत्तर ठळकपणे मांडावे.

सांस्कृतिक व शैक्षणिक उपक्रम

• महाराष्ट्रातील विविध भागांतील कलाकारांना सहभागी करून कलापथकांचे आयोजन करावे.

• गीतांची निवड अशी असावी की जी अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा देईल.

• अशा उपक्रमांतून मनोरंजनासोबत प्रबोधन, सामाजिक बांधिलकी आणि कलाकारांना रोजगार मिळेल.

सत्कार

• स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या मूल्यांवर आधारित शौर्यपूर्ण कार्य करणाऱ्या व्यक्तींचा जाहीर सत्कार करावा.

• सत्काराचे स्वरूप पुस्तकांचे असावे.

• मनुवादी परंपरांना छेद देत नवीन मूल्याधिष्ठित पायंडे सुरू करणाऱ्या महिलांचा विशेष सन्मान करावा.

Conclusion

Bhima-Koregaon is not merely a chapter in military history. It is a moral milestone in India’s long struggle against social oppression. Remembering 1 January only as Shaurya Divas is insufficient. It must equally be remembered as Swabhiman Divas—a day that celebrates courage rooted in human dignity and justice.

References

• Wikipedia: Battle of Koregaon – https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Koregaon

• Dr. B. R. Ambedkar, Writings and Speeches, Vol. 17, Part 3 – Government of India
  https://www.mea.gov.in/Images/CPV/Volume17_Part_III.pdf

• The Battle of Bhima Koregaon – DrAmbedkarBooks
  https://drambedkarbooks.com/2011/12/30/the-battle-of-bhima-koregaon/

निष्कर्ष

भीमा-कोरेगाव ही केवळ एक युद्धकथा नाही. ती भारताच्या सामाजिक इतिहासातील न्याय, स्वाभिमान आणि मानवतेची मैलाचा दगड आहे. म्हणूनच १ जानेवारी हा दिवस फक्त शौर्य दिन म्हणून नव्हे, तर स्वाभिमान दिन म्हणूनही स्मरणात ठेवणे आवश्यक आहे.

संदर्भ

• विकिपीडिया: Battle of Koregaon
  https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Koregaon

• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, रायटिंग्स अँड स्पीचेस, खंड १७, भाग ३ (भारत सरकार)
  https://www.mea.gov.in/Images/CPV/Volume17_Part_III.pdf

• The Battle of Bhima Koregaon – DrAmbedkarBooks
  https://drambedkarbooks.com/2011/12/30/the-battle-of-bhima-koregaon/